नेपाली भाषासाहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्य जन्मेको १९९ वर्षलाग्दैछ । यस फेरोमा नेपाली भाषाले आफ्नो गच्छेको नेटो चढी सकेको छ । त्यतिमात्र होइन, आजसम्म हामी एकअर्कामा जति मिल्न सक्यौं त्यो देन भानुभक्तकै पनि हो ।

१९४८ सालको कुरा हो, भानुभक्तलाई मोतीरामले सर्वप्रथम आदिकवि लेखे । त्यही लहरोमा लहरिंदै त्यसको ५० वर्षछि श्री ३ जुद्धशमशेरको 'भानुभक्तलाई आदिकवि भने पनि हुन्छ' भन्ने हुकुम प्रमाङ्गी भएपछि नेपाली जनजीवनले भानुभक्तलाई आदिकवि भन्न थाले ।

भानुभक्तकी नातिनी विष्णुमायादेवीले नै १८७१ साल असार २९ गते भानुभक्त जन्मेको बेहोरा जनमाझ पेस गरिन् । अनि पण्डित नरनाथ आचार्यले पनि त्यसै बमोजिमको जन्मकुण्डली निकाले । बालकृष्ण समले चाहिं भानुभक्तकी पत्नीको नाउँ रेवती भएको खुलसा गरे ।

भानुभक्तकालीन युगमा जनजीवनमा नेपालीभाषाको त्यति मान्यता थिएन । त्यतिखेर संस्कृतभाषाकै वर्चस्व थियो । संस्कृतका ज्ञाता हुँदाहुँदै पनि भानुभक्तले चाहिं प्रायः नेपालीभाषामा नै आफ्नो साहित्य लेखे । उनी मान्छेसँग बोल्दा पनि कवितामै बोल्थे ।

भानुभक्तले सानो उमेरमा धेरै कुरा जाने । सानैदेखि भानुभक्त उनका बाजे श्रीकृष्ण आचार्यसँगै नारिएर हिंड्थे । श्रीकृष्ण खेतीपाती गर्नेदेखि समाजसेवा, धर्मकर्म गर्नेसम्म र शास्त्रीय परम्रम्पराका कुरा गर्न समेत सिपालु थिए । त्यस्तो परिवेशमा हर्कंदै भानुभक्तको जीवनचर्या पनि एउटा स्रष्टाको जस्तो, एउटा जमिनदारको जस्तो र एउटा राजषिर् ठाँटको जस्तै बन्न थाल्यो ।

श्रीकृष्ण आचार्यका छोरा धनञ्जय पनि विद्वान थिए । उनी सरकारी जागिरे थिए र उनको पद खरदार थियो । जागिर खाएपछि उनले छोरो पनि पाए । त्यतिखेर तनहुँ रम्घाको चुँदीबेसीमा धर्मावतीदेवीको कोखबाट भानुभक्त जन्मेका थिए ।

भानुभक्त सानैदेखि बौद्धिक चेतका धनी थिए । उनी लेखेर पनि थाक्तैन थिए ।त्यस जुगमा यिनले जति गरे धेरै गरे । तर पछि यिनलाई चम्काउने काम मोतीरामले नै गरे ।

३७ वर्षढल्केपछि भानुभक्तले सरकारी जागिर पाए । जागिरे भएपछि उनका हाकिमले उनको खेदो गर्न थाले र दुई वर्षमा नै उनको जागिर खोसिदिए । त्यतिले मात्र नपुगेर ती हाकिमले उनलाई रकम हिनामिना गर्ने भ्रष्टाचारी भनेरै पोलिदिए । त्यसपछि उनलाई कुमारीचोकको खोरमा थुनियो । तर त्यो कैद

उनका लागि वरदान बन्यो । उनले त्यहाँ रामायणको अयोध्या, अरण्य, श्रीकिष्किन्धा र सुन्दर काण्डको पद्य अनुवाद गरे । त्यतिबेला उनी त्यहाँ पाँच महिना थुनिएका थिए ।

भानुभक्तकृत रामायण नै नेपाली भाषासाहित्यको पहिलो महाकाव्य बन्यो । उनको रामायण अनुवाद भएर पनि यस कृतिलाई उनले मौलिक रूपमा प्रस्तुत गरे ।

भानुभक्तले रामायणका बालकाण्ड र अरू काण्ड, प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, वधूशिक्षानामक कृतिहरू पनि नेपालीभाषामा नै लेखे । साथै उनका फुटकर कविताहरूको हाँगाविगा पनि प्रशस्तै पलायो ।

भानुभक्त आचार्यलाई कालज्वरले मरणासन्न पार्यो । तर त्यस घडी उनी फाटफुट तङ्ग्रिएको अवस्थामा पनि लेख्थे । खास गरेर उनले आफ्ना हितैसी धर्मदत्त सुब्बाको आग्रहमा रामायणको उत्तर काण्डको 'रामगीता'को पनि नेपालीभाषामा अनुवाद गरे । सकिनसकी पनि उनले आफ्नो जीवनको अन्त्यमा आफ्ना छोरा रमानाथलाई 'रामगीता' टिपाएरै छाडे । अनि त्यस कृतिको आविष्कार भएपछि उनले आफ्ना भौतिक आँखा चिम्लेका थिए । त्यो समय थियो- १९२५ साल ।